Relatywizm odczytu rasizmu w recepcji tekstów popkultury.

Relatywizm odczytu rasizmu w recepcji tekstów popkultury.
Serie X-Men i Bleach jako przykłady popkulturowej wieloznaczności.

Przemysław Jankowski
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Poruszając współczesne oblicze tematyczne dyskursu o rasie, warto odnieść się do historii paranaukowych teorii dotyczących rasy oraz będących zapleczem powstających w ubiegłym wieku teorii eugenicznych. Przekonania francuskiego hrabiego Arthur de Gobineau i jego podział na trzy klasyczne już w swoim odczycie rasy, białą, żółtą oraz czarną, szły w parze z późniejszymi założeniami Houstona Chamberlaina o obronie rasy białej przed Żydami i Słowianami. Owe idee i niepoważne odautorskie przemyślenia, które przez wiele dziesięcioleci kształtowały myślenie o rasach odcisnęły trwałe piętno na dyskursie, który dzisiaj jest wynikiem ewolucji poglądów oraz rozwoju zarówno nauk biologicznych, jak i humanistycznych. Zresztą, śmiem założyć, iż nikt w stopniu porównywalnym z antropologami kulturowymi, a przedstawicielami spuścizny intelektualnej szkoły Boasowskiej w szczególności, nie przyczynił się w równym stopniu do zrelatywizowania postrzegania ras oraz całej problematyki rasowej. Franz Boas ze swoim partykularyzmem historycznym dał podwaliny relatywizmowi w myśleniu, zaś Ruth Benedict odrzuciła trwałe determinanty biologiczne w dookreślaniu ras. Dzisiaj zaś, po latach przepracowywania dyskursu rasowego, wiemy już, że różnice w fenotypie nie mają odzwierciedlenia w genotypie, a tym bardziej w predyspozycjach poszczególnych „ras”. 800x800_gobineau

Arthur de Gobineau, teoretyk rasizmu

Warto się również zastanowić, czy aby dzisiaj nasze rozumienie ras i rasizmu zawsze odnosi się do problematyki stricte, przed laty uznawanej za rasistowską. Wszak, problematyka Żyda, jako uniwersalnego innego, wiecznego wroga wewnętrznego wydaje się historycznie usytuowana na długo przed wybuchem XIX-wiecznych nacjonalizmów oraz rasizmu znanego w najpopularniejszej formie w początkach XX wieku. Innymi słowy, to różnice kulturowe oraz społeczno-gospodarcze często były ideologiczną nadbudową konfliktów etnicznych oraz problematyki rasowej. To zaś, co różni nasze współczesne spojrzenie od dawniej konstruowanych teorii i przemyśleń wolnomyślicieli takich, jak wspomniana dwójka wczesnych eugeników, to umiejętność zdystansowania się, przepracowania historii oraz desomatyzacja czasu i oddzielenie warstwy emocjonalnej i afektywnej od prawdziwie poznawczych wartości. Ponadto, piętno naszych czasów, czasów płynnej ponowoczesności lub późnej nowoczesności, przez Marca Auge określanej mianem hipernowoczesności, sprawia że w realiach nadmiaru wrażeniowego, częściej sami musimy definiować trwale pojawiające się w naszych indywidualnych życiorysach rozmaite treści, wśród których trwałą pozycją są popkulturowe przejawy dyskursu rasistowskiego.

Rasizm od zawsze charakteryzował się mnogością form, w których dookreślał się jego dyskurs. Wyróżnić możemy więc doktrynalne jego postrzeganie, zakładające istnienie spuścizny genetycznej i idącemu z nią w parze hierarchicznemu ustrukturyzowaniu predyspozycji intelektualno-moralnych poszczególnych ras oraz rasizm ideologiczny, będący formą dookreślania tożsamości mniejszościowych lub większościowych grup w danej społeczności. Idąc tym tokiem myślenia, zauważyć można także rasizm, jako europejski fenomen kulturowy, praktykę społeczną w ramach której rasistowskie zachowania są najbardziej transparentne i najłatwiejsze do rozpoznania oraz projekt polityczny będący przedłużeniem ideologicznych zapatrywań danych grup społecznych czy rasizm jako sposób autoidentyfikacji rozmaitych subkultur. Sam zaś, by nie mnożyć bytów ponad potrzebę, uznaję dwie odgórne formy rasizmu pozostające ze sobą w nieustannej relacji dialektycznej. Jest to rasizm w wymiarze ideologicznym oraz w charakterze praktyki społecznej.

W odbiorze tekstów popkultury, wśród których obecność rasizmu jest właściwą treścią mojego wystąpienia, wpływ mają takie czynniki, jak kod tekstu, kontekst nadawcy oraz odbiorcy oraz ich indywidualne predyspozycje. To zaś jedynie wierzchołek góry lodowej skomplikowanych zależności, które wpływają na naszą recepcje tekstów popkulturowych. Warto również podkreślić potrzebę zrelatywizowania zarówno ich sposobów oddziaływania, jak i tego, co przepracowujemy z poszczególnych materiałów dla siebie. Założenie, iż każda interpretacja, każdy odczyt jest inny, a spośród nich każdy jest dobry i zależny od kontekstu, pozwala nam krytycznie i autorefleksyjnie odnieść się do niektórych tekstów. Musimy zwracać uwagę na zawoalowanie treści rasistowskich, zdystansować się od nich i doszukiwać się ich tam, gdzie retoryczne zabiegi nadawców skutecznie zaciemniają realny odbiór poszczególnych książek, komiksów czy filmów.

Równość2_by_GhettoOracle

Nie chcąc zagłębiać się w problematykę analizowanych komiksów, podsumuję poniżej swój sposób konceptualizacji założeń relatywnego odbioru tekstów popkultury oraz wnioski, jakie płyną z szerszego oglądu na odbiór rozmaitych materiałów i treści, jakimi bombardują nas masowi nadawcy. Przede wszystkim więc, musimy zdać sobie sprawę, zarówno jako czytelnicy, a więc odbiorcy różnorakich komunikatów, jak i jako naukowcy, których praca wpływa na szersze spectrum recepcji popkulturowych treści, że wątki rasistowskie odczytujemy niejako bezrefleksyjnie, kiedy te są ugruntowane w naszej totalności. Innymi słowy, treści rasizm bazujący na wypracowanych przez judeochrześcijański krąg kulturowy, artykułowane za pomocą znanych nam znaków kulturowych nie są dla nas zagadkowe. Są łatwo rozpoznawalne i stosunkowo łatwo możemy się względem nich zdystansować. Bardziej skomplikowane są zaś teksty, które ukrywają wątki rasistowskie czy poruszaną problematykę rasową za nadbudową innego sortu. Kiedy jakiś przekaz popkulturowy nie wykorzystuje utrwalonych zwrotów naszej gramatyki kulturowej, spoczywa na nas wszystkich, na nas odbiorcach i na nas naukowcach zajmujących się w mniejszym, lub większym stopniu tematyką rasistowską, hermeneutyczne ich przeanalizowanie, przepracowanie oraz przekazanie wypracowanej wiedzy szerokiemu gronu odbiorców. Wszystko zaś w myśl prostej, acz szczytnej idei, by zrelatywizowanym podejściem do kwestii społecznie spornych i niejasnych, współczesna humanistyka wpływała na kształt dialogu społecznego, wyjaśniała niewyjaśnione i zażegnywała ideologiczne konflikty, drążące współcześnie zachodni krąg kulturowy od połowy XIX wieku.

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s